روز رويش چون بر انداخت نقاب از سر زلف

گويي از روز قيامت شب يلدا برخاست

يلدا

جشني كه در درازترين شب سال و نخستين شب زمستان برگزار ميشود..

اين جشن ويژه مردم آرياست و بيش از 7 هزار سال است كه در اين خاك ورجاوند زنده نگاه داشته شده است.

يلدا همانند ديگر آيين هاي ايراني از انديشه نيك نياكان ما سرچشمه ميگيرد و به همين فرنود است كه پس از گذشت هزاران سال همچنان پا برجاست.

اين شب را شب زايش ايزد مهر خورشيد شكست ناپذير دانسته اند. بيشتر مردم باستان پيشه كشاورزي و چوپاني داشته اند و در گذر ساليان با گردش شب وروز و دگرگوني هاي موسمي آشنا شدند و كارهاي خود را بر پايه اين دگرگوني ها سامان ميدادند.

روشنايي روز و تابش خورشيد نمادي از نيكي و اهورا مزدا بود و تاريكي شب و سياهي نمادي از بدي و اهريمن. گرچه ايرانيان سياهي را نشان بدي ميدانستند ولي اين باور هرگز انگيزه اي براي اين نشد كه از تاريكي فرار كنند يا به غم روي آورند. بلكه براي يافتن اين بدي و مبارزه با آن هميشه به نيكي روي مي آوردند و هشيار بودند.

ايرانيان نخستين كساني بودند كه دريافتند شب 30 آذر ماه بلندترين شب سال است و پس از آن از روز نخست دي ماه هر چه پيش تر ميروم از درازي شب كاسته و بر بلندي روز افزوده ميشود. ولي با اين تاريكي كه بلندترين بود ونشاني از بدي چه ميكردند !!!!!!!!!!!

نه تنها غمگين نبودند بلكه جشن ميگرفتند شب را تا بامداد هشيار و بيدار همه با هم در كنار هم خوان بزرگي ميگستردندو در پرتو روشنايي آتش شادمان بودند ميوه هاي تازه و خشك شده ميخوردند تا نمادي باشد براي آرزوي بهار و تابستاني پر از فراواني و خوشي.

آيين يلدا همان گونه كه گفته شد شب زايش مهر است. اين كيش در بسياري از كشور هاي اروپايي گسترش يافته بود و روز نخست دي كه برابر با 21 دسامبر بود روز زايش مهر جشن گرفته ميشد كم كم اين روز به فرنود دگرگوني هاي گاه شماري و پي بردن به سال كبيسه به 25 دسامبر رفت خورشيد و مهر و ميترا ومسيح همه از رهايي بشر از تاريكي و بدي ميگويد و همين است كه كه 25 دسامبر با شب زايش مسيح يكي دانسته شده است واژه يلدا يك واژه سرياني است به چم تولد و زايش و با واژه noel يكي ميباشد.

يلدا بر همه ي هم ميهنانم شاد باد.

ناشناسي چنديست كه به دنياي دلم آمده است از قوانين خودش ميگويد از بهشتش،از خدايش، و از دوزخ پر ز بلايش گويد.

ناشناس ميگويد: آمده تا كه هراس افكند از آتش دوزخ،اندر دل من، گويد كه اگر گوش به فرمان خدايش ندهم، آتشي افروزد، پر از دود و بلند، و مرا هيزم آن شعله جان سوز كند!!!

او چه گويد؟!آتش؟؟؟ مگر اين مرد غريب، نشنيده فرياد اهورايي ايران مرا: كه اي بي خبران! من در اين پندارم كه با آتش داغ، تن يخ بسته بي خردي آب كنم نه كه با سوز و خروشش، خشت جان را،در آن كوره آدم پزي زشت و دروغ، بپزم ،گاه بسوزانم و پر دود كنم.

ناشناس ميگويد كه خدا دور زتوست! خانه اش اينجا نيست، خانه اش شهر من است، تا نيايي نداني كه خداچه بزرگ است و چه قدر بت شكن است!

شگفتا! او كيست؟ كه خدا خواندندش؟ من خدا را ديدم! او همين نزديكي ست! من همين جا ديدم ! كف دستان همان پيرزني كه در روشني يك شب تاريك و قشنگ،نان زحمت ميپخت. من خودم ميديدم، كه نان يكدفعه از آسمان بار نيافت، نان همين جا نان شد، كف دستان همان پيرزن جان خسته!

ناشناس ميگويد كه خدا ميشنود گر صدايش بزني ميشنود، روزي ده بار بگو" قل هو الله احد"

چه عجيب است مردم!با شگفتی گفتم: اين خدا كيست كه از آن تو سخن ميراني؟ پارسي ميداند؟

ناشناس ميگويد: كه پي بردن انسان به بهشت آمده است گويد كه بهشتش پر از سرسبزيست ،جوي دارد پر آب، باغ دارد پر گل! نيك ميدانم كه اين مرد غريب هرگز نشنيده وصف گيلان مرا! او نديده پاره جان مرا ! ورنه گر ديده بود! در پي باغ بهشتش،آسمان رفته چرا؟مگر او، خبر از رود سپيد من ندارد كه خروشش شب و روز هستي جان هزاران مرده بي جان شده است.

او به من ميگويد كه بهشتش پر است از شير شتر! جوي عسل! حوري ناب! جام شراب!

گر بنوشي تو هزاران پيك اندر پي هم، اندكي مست نيابي خود را، هي بنوش ،هي پشت هم!

چه عجيب است ياران ! با شگفتي گفتم!اين بهشت است يا عشرتكده ي كيهاني؟ اين شراب است يا آب و شكر؟

من نميدانستم!پس شير شتر خوردني است!!جوي ها در خود عسل ميرانند، بي كندو!!

هم وطن نزديك شو! بين ما ميماند؟ گر بگويم رازي؟ در بهشت اين مرد ،حوريان تا به ابد باكره اند!

با درود

يكشنبه شب گذشته والت ديزني كنسرت هال شاهد يك رويداد هنري پر شور ايراني بود.

اپرت موسي و شبان گروه مستان در ديزني هال لوس آنجلس اجرا شد و همان گونه كه پيش بيني ميشد غوغايي بر پا كرد. از اونجايي كه استاد بسيار به من كمك كردند كه به هدفم برسم و بدون كمكشون من كاري ازم بر نمياد كمترين كاري كه ميتونم بكنم اينه كه پيوند تارنگار مستان رو بگذارم كه گزارش اين برنامه بي همتا رو از تارنگار خودشون ببينيد.

به اميد پيروزي روز افزون استاد خوبم و به اميد برگزاري بزرگترين كنسرت مستان در ايران

شاد باشيد.

هات پنجاه وسوم در يسنا  به پيوند  زناشويي دختر زرتشت پوروچيستا ويژگي داده شده است . در جشني كه براي زناشويي پوروچيستا و نامزدش بر پا شده بود زرتشت براي آنهايي كه در آن جشن بودند و نيز دختران و پسران سخناني ميگويد كه كوتاه شده آن اينگونه است .

"سپنتا ترين و پاكيزه ترين روش زندگي درست انديشي . درست گفتاري و درست كرداري است من چون از فروز هاي مزدا پيروي كردم خداوند به من زندگي و نام جاودانه بخشيد و به همه كساني كه پندار نيك گفتار نيك و كردار نيك داشته باشند اين موهبت را ارزاني خواهد داشت."

پس از پيشگفتار بالا زرتشت دختر خود را فراميخواند و ميگويد براي او همسري گزينش كرده كه در رفتار و منش الگوي نيكان است ولي نميخواهد دخترش بدون انديشه و بررسي هاي بايسته ديدگاه پدرش را درباره همسرش بپذيرد و آن جوان را كه جاماسب ناميده ميشد به همسري برگزيند بلكه ميخواهد او از هر سو در اين باره انديشه كند و هر گاه جاماسب را شايسته همسري دانست بپذيرد سخناني كه زرتشت در اين راستا يه پوروچيستا گفته اي چنين است:

اينك تو اي پوروچيستا كه از دودمان سپنتا و جوان ترين دختر زرتشت هستي من از روي پاكدلي و نيك منشي جاماسب را از جوانان برجسته و نيك منش است براي همسري تو پيشنهاد ميكنم و او را براي همسري تو شايسته ميدانم از تو درخواست دارم در اين باره انديشه و خرد خود را به كار بري و هر گاه به درستي پي بردي كه او شايستگي همسري تو را دارد آنگاه او را شريك زندگي گردان.

پوروچيستا در پاسخ پدر ميگويد: بدون هيچ دو دلي من كسي را كه به نيكي و پاكدلي  مورد پذيرش همگان است بر خواهم گزيد و او را دوست خواهم داشت. باشد كه روشني انديشه نيك به من برسد و زني پاكدامن و پارسا در پاكان باشم و اهورا مزدا براي هميشه دين بهي را به من ارزاني دارد.(گاتها،   هات   53 بند 3 و 4)

زرتشت   از شنيدن سخنان خرد آگاهانه پوروچيستا بسيار شادمان و خشنود ميشود و ميگويد:

اي نو عروسان و نو دامادان

به پند من گوش فرا دهيد و به ياد بسپاريد. پيوسته با انديشه نيك زندگي كنيد و در درستي  و راستي از هم پيشي جوييدتا در زندگي پيروز باشيد بدانيد كه در اين جهان دروغ نا روا بوده و ،فرآيند آن فساد است.از آن دوري كنيد.آن گمراهاني ، كه از راستي خودداري ميكنند،  زندگي خود را نابود خواهند كرد.( گاتها، هات 53 ، بند 5 )

پس از سخنان بالا بين پوروچيستا و جاماسب پيوند زناشويي بسته ميشود. پيوندي با گفتار پارسي با سخن پارسي و برابر با ارزش هاي زن و مرد ايراني، پيماني كه در آن سخن از نيكي بود. پيمان زناشويي ايراني.

تاريخ ايران سرگذشت مردمان و تيره هاي  گوناگوني را در خود جاي داده است. مردماني كه هر يك نقش به سزايي در سربلندي اين مرز و بوم داشته اند. در اين ميان مردم گيلان  نيز از ديرباز در اين سرزمين اهورايي مي زيسته اند و مردان و زناني  غيور در دامان اين سرزمين سبز آيين وهمايون پرورش يافته اند و در تنگناهاي پر و پيچ و خم روزگار، خستگي ناپذير كوشيده اند و دشواري هاي زندگي بردبارانه ناديده گرفتند و از كوهها و جنگل هاي سرسبز آموختند مهرباني و سخت كوشي را.

 امروز كودكان و جوانان گيلاني گرايشي به آموختن فرهنگ و زبان گيلاني نشان نميدهند و در ميان دوستان خود من بسيارند كساني كه سخن گفتن به زبان گيلاني و تالشي را شرم ميدانند و از اين گويش كه بسيار واژه هاي آن ريشه در زبان پارسي باستان و پهلوي دارد دوري ميگزينند. شوربختانه برخي ديگر از هم ميهنان ما نيز در شوخي ها ي خود شايد ناآگاهانه يا آگاهانه اين زبان را به ريشخند ميگيرند و همين كار نيز ميتواند يكي از فرنود هاي گريختن گيلاني هاي امروز از اين گويش باشد . چه بسا اين پيشامد ها در ميان ديگر تيره هاي ايران نيز بوده و هست.

هر ايراني بايد زبان پارسي را بياموزد و بخواند بنويسد و سخن گويد من در كنار كوششی که براي زدودن زبان تازي و بيگانه از زبان پارسی ميكنم همه تلاشم را براي پاسداشت و نگاهداشت گويش گيلان نيز به كنار ميبرم .

شناساندن واژه هاي گيلاني و ريشه آنها/ چامه ها و چامه سرايان گيلاني/باورها و آيين ها/ قهرماناني كه در اين سرزمين سرسبز سربلندي آفريدند و ...........

گيلان استاني ست در شمال ايران كه ميان رشته كوههاي البرز و درياي خزر جاي گرفته است. گيلان در اوستا در آبان يشت و زامياد يشت {ورن} يا { وارنا } varena  آمده كه در زبان پهلوي به gelan  و امروزه گيلان گفته ميشود.كادوسيان همان بومي هايي بودند كه پيش از آريايي ها در گيلان و تالش ميزيسته اند و تالوش يا تالش دگرگون شده واژه كادوس است.

همان گونه كه گفته شد بسياري از واژه هاي گيلاني و تالشي ريشه در زبان پارسي باستان و پهلوي دارند و بسياري نيز دگرگون شده ي پارسي گفتاري امروز هستند.

براي نمونه در زبان گيلكي:

زماني كه ميخواهند بگويدند ( يك بار ) گفته ميشود : اي بار و در زبان پهلوي ē و wē به چم يك است.

واژه توم ( تخم كشتزار برنج ) : به تخم برنج توم بيجار گفته ميشود كه در زبان پهلوي tom  به چم دانه است.

واژه زاك: به چم بچه است كه در زبان پهلوي zahag گفته ميشد و ريشه در زاي و زاييدن دارد.

واژه زاما به چم داماد است در اوستا zamatar  آمده در پارسي "ز" به" د" دگرگون شده است.

لاهيجان به چم شهر ابريشم است از لاه : ابريشم و" ان" پسوند جا و مكان است. لاه نوعي بافته ابريشمي است كه از چين آوردند و پيداست كه در لاهيجان از ديرباز ابريشم توليد ميشد.

واژه " واش " به چم گياه هرز يا گياه خودرو  است. در پهلوي پارتي waŠ گفته ميشد.

( گيلان نامه /به كوشش م.پ.جكتاجي )

 و بسياري واژه هاي ديگر كه تلاش خواهم كرد در اين تارنما بنويسم.

نگاره هايي از زيبايي گيلان و تالش